Nakręcany od lata 1959 roku do marca 1960 roku film historyczny w reżyserii Aleksandra Forda pt. "Krzyżacy" od początku swego powstawania budził powszechne zainteresowanie. Dowodem tego zainteresowania były m.in. liczne listy nadchodzące do Wytwórni Filmowej w Łodzi, pełne uwag, rad, żądań, wskazujące na niecierpliwe oczekiwanie oraz na niepokój, jaki odczuwali czytelnicy powieści Henryka Sienkiewicza wobec pogłosek o przeinaczeniu sienkiewiczowskiego arcydzieła. Jest to zjawisko wprost wyjątkowe i w dziejach filmu polskiego nie spotykane.

Zasadnicza różnica pomiędzy filmem a powieścią Sienkiewicza polega na tym, że scenariusz filmu w oparciu o dzieło Sienkiewicza tworzy właściwie nowe dzieło, które można by nazwać dramatem rodziny Juranda ze Spychowa na tle zmagań Polski i Litwy z Zakonem Krzyżackim. W filmie głównym bohaterem jest Jurand ze Spychowa, a mniej mówi się o miłości Zbyszka do Danusi i Jagienki, mniej jest słońca a więcej grozy. Niezapomniane też są sceny batalistyczne z bitwy pod Grunwaldem, będące kulminacyjnym punktem dramatu - już nie poszczególnych osób tylko, lecz dziejów państw i narodów.

Film A. Forda w wielu punktach, w oparciu o nowsze badania naukowe, prostuje dawniejsze poglądy historyczne uczonych XIX wieku, które były podstawą dla "Krzyżaków" H. Sienkiewicza. Autor bowiem "Trylogii" opierał się przy pisaniu "Krzyżaków" głównie na "Historii" Jana Długosza, który był autorem, jak na XV wiek, znakomitym, ale też wysoce tendencyjnym i szczególnie wrogim Jagielle. Stąd, bez winy Sienkiewicza, do jego powieści "Krzyżacy" wkradło się wiele ujęć sprzecznych z prawdą historyczną. Na przykład król Władysław Jagiełło został ukazany w powieści według obrazu malowanego w krzywym zwierciadle Długosza; w filmie natomiast Władysław Jagiełło przedstawiony jest takim, jakim był naprawdę, a nie takim, jakim opisał go Sienkiewicz. W powieści Jagiełło jest "prostakiem" wyniesionym "ponad własne spodziewanie", popychadłem w ręku możnowładczych panów krakowskich i płaczliwym starcem na polach Grunwaldu. W rzeczywistości historycznej i w filmie król jest twardym, mądrym politykiem i znakomitym wodzem.

W "Krzyżakach" A. Forda występuje też postać, której nie ma w powieści Sienkiewicza. Jest to brat królewski, książę Lingwen-Semen Olgierdowicz, książę mścisławski i przejściowo Nowogrodu Wielkiego, a pod Grunwaldem dowodzący także słynnymi pułkami smoleńskimi. Sienkiewicz nie pisał o nim, ponieważ w XIX wieku nie wiedziano w ogóle, że Lingwen brał udział w słynnej bitwie.

Przy nakręcaniu przebiegu bitwy grunwaldzkiej film uwzględnił również nowe poglądy naukowe nie zawsze zgodne z koncepcją artystyczną Sienkiewicza, chociaż wprowadził także "filmowe" odchylenia od prawdy źródłowej, jeżeli wymagała tego kompozycja scenariusza. Można więc określić, że jest to film zarówno twórczy artystycznie, jak i propagujący nowe osiągnięcia naukowe. Nie znaczy to jednak, aby film "Krzyżacy" był filmem dokumentalnym. Przeciwnie, w wielu wypadkach są w nim szczegóły i momenty, co do których można mieć zastrzeżenia, jednakże należy pamiętać, że film artystyczny nie jest ani wykładem historii, ani ekspozycją muzealną, jest natomiast dziełem sztuki i może posiadać pewne odchylenia i dowolności w rzeczach drugorzędnych.

Według wielu opinii "...centralna scena bitwy jest najpiękniejszą, najbardziej klarowną stylistycznie częścią całego filmu. Twórcy "Krzyżaków" zademonstrowali tu w wspaniały sposób te wszystkie walory, które stanowią o nieprzeciętnej filmowej urodzie także i wielu innych scen, a więc umiejętność komponowania w zwarte, dynamiczne zespoły wielkich masowych scen. sprawność w montowaniu poszczególnych epizodów, a także biegłość, z jaką podporządkowano interesującą plastykę filmu wymaganiom panoramicznego ekranu..."

Scenariusz na podstawie powieści H. Sienkiewicza - JERZY STAWIŃSKI, ALEKSANDER FORD

MIECZYSŁAW KALENIK - Zbyszko

STANISŁAW JASIUKIEWICZ - wielki mistrz Ulryk

---

---